Antakya’nın İslâm Hâkimiyetine Girişi ve Ebu Ubeyde’nin Yönetimi — Hatay Tarihi

Antakya’nın Fethi ve Anlaşmalar

636 yılında, Halife Hz. Ömer’in komutanlarından Ebu Ubeyde Bin Cerrah tarafından fethedilen Antakya, İslam hâkimiyetine girmiş oldu. Bu fethin simgesi olarak, Habib-i Neccar ve İsa’nın iki havarisinin mezarının bulunduğu yerde bir cami inşa edildi. Fethin ardından Ebu Ubeyde, bölgede bir vali tayin ederek idareyi kontrol altına aldı. 637 yılında Antakya’ya vali olarak Habib b. Mesleme atandı. Bu dönemde Ceracime halkı, Müslümanların yardımcıları olarak Amanos Dağı’nda gözcü ve cephaneci görevi üstlenirken, cizye alınmamakta ve şehirlerindeki tüccarlar, ücretle çalışanlar, Nebatlılar ve köylerde oturanlar da anlaşmaya dahil edildi. Ceracime’den olmayan ve onların arkasından gelenlere ise Revadif denildi.

Antakya halkı, fethin ardından Ebu Ubeyde ile yaptığı anlaşmayı bozdu. Bu durum üzerine Habib b. Mesleme komutasındaki İslam ordusu şehre yollandı. Antakya halkı, savaş yapmak yerine Habib b. Mesleme’den eman ve sulh talep etti. Habib b. Mesleme, özellikle Ceracime halkının bir daha isyan etmemesi şartıyla anlaşmayı kabul etti. Bu süreçte Ceracime halkı, Amanos Dağı’nda oturuyor, Aramice Ukame, Arapça “el-Lukam” olarak bilinen dağın ismiyle ilişkili bir yerleşimde yer alıyordu. Ayrıca, Ceracime halkı, Gurgum’da ve Payas civarındaki kükürt çukurlarının yakınında yaşadıkları bilinmektedir. Bu halka Curcume de denilir ve idaresi, Bizans’ın Antakya’yı İranlılardan geri alması döneminden itibaren Antakya patrik ve valisine verilmiştir.

Ebu Ubeyde’nin Yönetimi ve Antakya’nın Stratejik Konumu

Ebu Ubeyde, fethettiği her bölgeye vali atayarak İslâm ordusunu ve Müslüman cemaatini yerel yönetimle birleştirdi. Antakya, Hz. Ömer döneminde İslam hâkimiyetine girdikten sonra, Şam bölgesinin kuzeyinde Bizans-İslam sınırında Avasım bölgesinde İslam ordugâh şehirlerinden biri haline geldi. Hz. Ömer döneminde üç önemli patriklik merkezi olan Antakya, İskenderiye ve Kudüs Patrikhaneleri, İslam hâkimiyeti altına alındı. Antakya patrikliği 636 yılında İslam hâkimiyetine alındığında Antakya Patriği Athanasios idi. Athanasios, 629 yılında Bizans İmparatoru Herakleios’un yanına geldiğinde din tartışmaları içindeydi. Herakleios, Kadıköy konsili kararlarını kabul ederse Athanasios’u Antakya patriği yapacağını söyledi. Athanasios, bu kararları kabul etmiş gibi yaptı ve Herakleios, 629 yılında onu Antakya patriği atadı. Athanasios’tan sonra II. John, 643 yılında Antakya patriği oldu.

639 Yılındaki Veba Salgını ve Şam Valiliği Değişimi

639 yılında Suriye bölgesinde kıtlık ve veba salgını hâkim oldu. Bu salgında Şam bölgesinin valisi olan Ebu Ubeyde b. Cerrah, 58 yaşında vefat etti. Hz. Ömer, ardından Yezid b. Ebi Süfyan’ı Şam bölgesinin valisi tayin etti. Yezid b. Ebi Süfyan, 640 yılında veba salgınından vefat ettiğinde kardeşi Muaviye b. Sufyan, Hz. Ömer tarafından Şam bölgesinin valisi olarak görevlendirildi. Bu tarihten sonra Kuzey Suriye’deki Bizans askerleriyle mücadele ve sınır koruması Muaviye b. Sufyan tarafından üstlendi. Hz. Ömer döneminde Antakya’nın İslâm hâkimiyetine girmesiyle şehir, Bizans-İslam sınırında önemli bir stratejik merkez haline geldi.

Bugün neden önemli?

Antakya’nın İslam hâkimiyetine girişi, Hatay tarihinin temel dönüm noktalarından biridir. Ebu Ubeyde’nin yönetimi ve Ceracime halkıyla yapılan anlaşmalar, bölgenin idari ve sosyal yapısını şekillendiren ilk dönemlerdir. Bu süreç, şehirdeki dinî yapıların değişimi ve İslam ordularının kuzeydeki stratejik hareketlerini yansıtır.

Bu yazı, Hatay Tarihi yayını temel alınarak hazırlanmıştır.