HASSA HACILARLI MİLLİ MÜCADELE KAHRAMANI NASIF İBRAHİM

Sınırın İki Yakasında Bir Adam: 1938 Askerî Belgelerinde Hacılarlı İbrahim Nazif

Haziran 1938’de, Hatay’ın anavatana katılmasından bir yıl önce, Hacılar köyünden Kuva-yı Milliye reisi İbrahim Nazif iki devletin yazışmalarına konu oldu. Fransızlar onun sınırdan uzaklaştırılmasını istedi. Türk ordusu ise tam tersini önerdi: ona silah ve cephaneyle yardım edilmesini.

Bu yazışmalar Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı (ATASE) Arşivi’nde 85 yıl gizli kaldı. Gizlilik kaydı 7 Temmuz 2023’te kaldırıldı. Bu yazı, o üç belgeye dayanarak İbrahim Nazif’in 1938’deki hikâyesini anlatıyor; belgelerin bittiği yerde ailenin anlattıklarını da ayrı tutarak aktarıyor.

Bir Çizgiyle Bölünen Köyler: 1921 Sınırı

20 Ekim 1921’de Türkiye ile Fransa arasında Ankara Antlaşması imzalandı. Antlaşmayla çizilen yeni sınır, Amanos eteklerindeki köyleri ikiye ayırdı.

Hassa ve Akbez Türkiye’de kaldı. Hemen güneydeki Hacılar köyü ise sınırın öbür yanında, Fransız yönetimindeki İskenderun Sancağı’nda, Kırıkhan’a bağlı kaldı. Aynı dağı, aynı yaylayı paylaşan akrabaların arasına artık bir devlet sınırı girmişti.

1938’e gelindiğinde Hatay meselesi kızışmıştı. Sancak’ta seçim hazırlıkları yapılıyor, Fransız yönetimi seçmen listeleri düzenliyordu. 1937-1938 listelerinde Hacılar köyünün seçmenleri tek tek, adı ve baba adıyla yazılıdır. İbrahim Nazif’in adı bu listelerde yoktur. Sebebi belgelerde açıkça yazılıdır: Hacılar ahalisinden olan İbrahim Nazif, o tarihte sınırın Türkiye tarafında, Akbez’de oturmaktadır.

Haziran 1938: “Uzaklaştırın” ile “Silahlandırın” Arasında

Fransız talebi ve kaymakamlığın itirazı

1938 Haziran’ında Fransa’nın İskenderun delegesi, Türk makamlarından İbrahim Nazif’in sınırdan uzaklaştırılmasını istedi. Bu istek Ayıntap (Antep) Valiliği’ne ulaştı. Valilik de İslahiye Kaymakamlığı’na, İbrahim Nazif’in sınırdan 50 kilometre içeriye gönderilmesi emrini verdi.

Kaymakamlık bu emre itiraz etti. Valiliğe yazdığı cevapta İbrahim Nazif’in “şayan-ı itimat”, yani güvenilir biri olduğunu, millî işlerde kendisinden çok yararlanıldığını bildirdi ve emrin geri alınmasını istedi.

Tuğgeneral Nazmi Gönenli’nin raporu

Meseleye askerî makamlar da katıldı. Sınır bölgesindeki 39. Dağ Tugayı’nın komutanı Tuğgeneral Nazmi Gönenli, 10 Haziran 1938 tarihli bir raporla durumu Kayseri’deki VI. Kolordu Komutanlığı’na bildirdi. General, İbrahim Nazif’i şu sözlerle tanıtıyordu:

“Bu şahsın eskiden beri tugay ve askerî makamlarla irtibatı vardır. Türk aleyhtarları ve Fransızlar ile uzun müddet çarpışmış ve yurdunu seven bir Türk’tür.”

Rapor, İbrahim Nazif’in bölgedeki ağırlığını da vurguluyordu:

“Mahallî nüfuzu çok büyüktür. Her zaman için mıntıkayı çok iyi bilir. Birkaç yüz kişilik cüretkâr bir çetenin başına geçebilecek kabiliyet ve kudrettedir.”

Raporun en dikkat çekici kısmı olası bir Hatay harekâtıyla ilgilidir. Generale göre dağlık bölgede, takviyeli alayın ileri emniyetini sağlamak için İbrahim Nazif’ten en çok şekilde yararlanılacaktı. Sınır geçildiğinde köyünün ahalisinden önemli bir kısmı ona katılmaya hazırdı. General isteğini açıkça yazıyordu:

“Bilhassa şu sırada, Fransızların talebi ile huduttan uzaklaştırılmaması ve bilâkis silah ve cephane ile kendisine yardım edilmesi.”

Kısacası Fransızlar “uzaklaştırın” diyordu, Türk generali “silahlandırın”.

Dosyanın Ankara yolculuğu

Rapor kısa sürede Ankara’ya ulaştı:

1. 16 Haziran 1938: VI. Kolordu Kurmay Başkanı, rapora bir üst yazı ekleyerek Genelkurmay Başkanlığı’na gönderdi. Yazının bir örneği Millî Müdafaa Vekâleti’ne ve 2. Ordu Müfettişliği’ne de gitti.
2. 21 Haziran 1938: Dosya Genelkurmay’a ulaştı (giriş damgası).
3. 27 Haziran 1938: Genelkurmay XI. Şube (istihbarat), Dahiliye Vekâleti’ne (bugünkü İçişleri Bakanlığı) bir yazı gönderdi: İbrahim Nazif hakkındaki yazılar ilişiktedir, gereğinin yapılması rica olunur.

Bu son yazının altında “Gnkur. Bşk. Mareşal” imzası bulunur. 1938’de Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak’tı. Hacılarlı bir köylünün adı, Cumhuriyet’in en üst askerî makamının masasına kadar çıkmıştı.

Sonrası: Belgelerin Sustuğu Yer

Genelkurmay yazısından sekiz gün sonra, 5 Temmuz 1938’de Türk birlikleri Hatay’a girdi. 2 Eylül 1938’de Hatay Devleti kuruldu. 29 Haziran 1939’da Hatay Meclisi Türkiye’ye katılma kararı aldı. Hacılar köyü artık sınırın öbür yanında değildi.

İbrahim Nazif’in bundan sonraki hayatını belgeler anlatmıyor. Sınırdan uzaklaştırılıp uzaklaştırılmadığı, kendisine silah ve cephane verilip verilmediği bilinmiyor. Bulunan dosya, Genelkurmay’ın “gereğinin yapılması” isteğiyle bitiyor.

Ailesinin kuşaktan kuşağa anlattıkları ise başka bir tablo çiziyor. Aile anlatısına göre İbrahim Nazif, bölgede Fransızlara karşı savaşan bir Kuva-yı Milliye reisiydi; etrafına topladığı silahlı adamlarıyla Fransızlarla büyük çatışmalara girdi. Generalin raporundaki “Fransızlar ile uzun müddet çarpışmış” ve “birkaç yüz kişilik cüretkâr bir çetenin başına geçebilecek” ifadeleri de bu anlatıyla örtüşüyor. Fransızlar hakkında idam kararı verdi; Hatay Türkiye’ye katıldıktan sonra Türk devleti onu beraat ettirdi. İdam ve beraat kararlarının belgesi bugüne kadar Türk arşivlerinde bulunamadı. Fransız arşivlerinde de (Nantes Diplomatik Arşivi) henüz bir kayda rastlanmadı. Araştırma sürüyor.

Belgelerin kesin olarak söylediği şu: 1938 yazında Fransızlar Hacılarlı İbrahim Nazif’ten çekindi, Türk ordusu ise ona güvendi. Torunları bugün Nazifşan soyadını taşıyor ve Hacılar-Ardıçlı’da yaşamaya devam ediyor.

Kaynaklar

Arşiv belgeleri Genelkurmay ATASE Arşivi, İkinci Dünya Harbi fonundan (110-9-1-14) alınmıştır; Devlet Arşivleri Başkanlığı kataloğu üzerinden erişilmiştir.

Belge	Tarih	İçerik
ATASE 110-9-1-14, Kutu 7, Gömlek 0, Sıra 144	10.06.1938	39. Dağ Tugay Komutanı Tuğgeneral Nazmi Gönenli’nin VI. Kolordu Komutanlığı’na raporu (suret); alıntılar bu belgededir
ATASE 110-9-1-14, Kutu 7, Gömlek 0, Sıra 131	16.06.1938	VI. Kolordu Kurmay Başkanının Genelkurmay Başkanlığı’na üst yazısı; giriş damgası 21.06.1938
ATASE 110-9-1-14, Kutu 12, Gömlek 15, Sıra 2	27.06.1938	Genelkurmay XI. Şube’nin Dahiliye Vekâleti’ne yazısı, “Gnkur. Bşk. Mareşal” imzalı; gizliliği 07.07.2023’te kaldırıldı
İskenderun Sancağı seçmen listeleri, Hacılar köyü	1937-1938	İbrahim Nazif’in adı yer almıyor (Akbez’de, Türkiye tarafında oturuyordu)

Genel tarih bilgileri (Ankara Antlaşması, Hatay’a giriş, Hatay Devleti, katılma kararı) herkesçe bilinen tarihlerdir. Kuva-yı Milliye reisliği, idam ve beraat bilgileri aile anlatısına dayanır.