Hatay Devleti Döneminde Çukurova Pamuğu ve Fransız Stratejisi

Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Fransa, ekonomik toparlanma arayışında Çukurova’nın pamuk üretim kapasitesini stratejik bir hedef haline getirdi. Bu yaklaşım, Sancak bölgesindeki gelişmelerin arka planında önemli bir yer tuttu ve Hatay Devleti’nin şekillenmesinde etkili faktörlerden biri oldu.

Fransa’nın Ekonomik Durumu ve Pamuk İhtiyacı

1914 yılında Fransa’nın ulusal geliri 6 milyar dolar seviyesindeyken Almanya 12 milyar doları bulmuştu. Fransa, 20. yüzyılın başında büyük güçler arasında Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere ve Rusya’nın gerisinde, beşinci sırada yer alıyordu. Savaş sonrası dönemde ekonomisi ileri derecede bozulmuştu. 1,5 milyona yakın genç nüfus kaybı, nüfusun azalması ve yaşlanması tabloyu ağırlaştırdı. 1921’de nüfusu 39.200.000 kişiydi; bu rakam 1911’e göre Alsace-Lorraine dahil olmasına rağmen 400.000 daha azdı. Fransızların yüzde 54’ü kırsalda yaşıyordu ancak köyden kente göç ve savaş nedeniyle tarımla uğraşan nüfus yaşlanıyordu. Savaşta ayrıca 3 milyona yakın yaralı ve sakat vardı. Bu durum tarım ve sanayi verimini düşürdü. 10 bin fabrika zarar gördü, kömür üretimi 41 milyon tondan 1919’da 22 milyon tona geriledi.

Pamuğun Fransa Sanayisindeki Yeri

Sanayi Devrimi’nden sonra pamuk, Fransa için büyük önem taşıyordu. Tekstil sanayisini pamuk üzerine kuran Fransa, hammaddesinin yüzde doksanından fazlasını Amerika ve İngiltere’den ithal ediyordu. Bu iki devlete bağımlılıktan kurtulmak için pamuk açısından zengin Çukurova bölgesine yerleşmek ve en azından bir köprübaşı elde etmek istiyordu. Fransa’nın yıllık pamuk ihtiyacı 250.000 ton veya 700.000-800.000 balya civarındaydı. Buna karşılık 1917-1920 yılları arasında Anadolu ve Mezopotamya’daki toplam pamuk üretimi yıllık 105.000-150.000 balya dolayındaydı. Kilikya (Çukurova) bölgesindeki yıllık pamuk üretimi, Anadolu’nun Kilikya harici bölümü ve Mezopotamya’da elde edilen miktardan 5 kat daha fazlaydı. Çukurova, verimli alüvyon ovalarıyla pamuk üretimi için son derece elverişliydi ve Fransa’nın tüm pamuk ihtiyacını karşılayabilecek potansiyele sahipti.

Achort Raporu ve Lyon Tüccarlarının Girişimleri

Beyrut’taki Fransız Yüksek Komiserliği’nde görevli ziraatçı Achort, İskenderun limanı aracılığıyla Güney Fransa’ya kolaylıkla getirilebilecek Çukurova pamuğunun Fransa’nın bütün ihtiyacını karşılayabileceğini belirterek Çukurova ile Kuzey Suriye’nin mutlaka Fransa’nın elinde olması gerektiğini bildiren bir rapor hazırladı. Lyon’un tüccarları, Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı Devleti’nin paylaşılması görüşmelerinin başlaması için çaba harcadı. Daha sonra Marsilya Ticaret Odası ile Lyon Üniversitesi Konseyi müşterek hareket ederek Şam vilayeti ile beraber Hayfa, Akka ve İskenderiye limanları dahil tüm Suriye’nin Fransa denetimine girmesi konusunda dışişleri bakanlıklarına rapor verdi.

Bugün neden önemli?

Fransa’nın pamuk arayışı, Hatay Devleti’nin 1938-1939 bağımsızlık sürecinin arka planını oluşturan ekonomik motivasyonlardan birini ortaya koyar. Bu strateji, bölgenin tarımsal potansiyelinin uluslararası güç ilişkilerindeki yerini gösterir. Bugün de Hatay’ın verimli toprakları ve tarımsal mirası, o dönemin rekabetini anlamak açısından dikkate değerdir.