Antakya’nın Sasani İstilaları ve Roma-Sasani Mücadelesi

M.S. 3. yüzyıl, Antakya için Roma İmparatorluğu ile Sasani İmparatorluğu arasında süren uzun mücadelelerin en şiddetli geçtiği dönemlerden biri oldu. Şehir, bu çatışmaların tam merkezinde yer alarak iki kez istilaya uğradı ve büyük yıkımlarla karşılaştı.

Dönemin Arka Planı

İmparator Severus Alexander, M.S. 232 yılında Sasani ordusuna karşı zafer kazandıktan sonra Antakya’dan Roma’ya geçti. Ancak Roma’daki tavırları Senato tarafından beğenilmedi ve M.S. 235 yılında öldürüldü. Yerine Maximinus imparator oldu. Bunu takip eden yıllarda Maximinius (M.S. 235-238), Pupienus (238), Balbinus (238) ve Gordianus (238-244) arasında imparatorluk mücadeleleri Batı’da yaşanırken, Doğu’da Sasani İmparatorluğu güçlendi. I. Şapur, babası I. Ardaşir’in Büyük Sasani İmparatorluğu idealini gerçekleştirmek üzere M.S. 241-272 yılları arasında tahtta kaldı ve Doğu seferlerine başladı. Antakya bu yıllarda Sasani tehlikesi altında kaldı. M.S. 251 yılına kadar Roma Devleti ekonomik ve politik sıkıntılar yaşadı; Antakya halkı da bu durumdan etkilendi.

Valerian’ın Seferi ve İlk İstilalar

M.S. 253 yılında Valerian Roma imparatoru oldu. Sasani tehlikesini önlemek amacıyla M.S. 256 yılında Roma’dan ayrılarak Antakya’ya geldi. M.S. 260 yılının yaz aylarında morali bozuk ve yorgun ordusuyla Antakya’dan Sasanilere karşı harekete geçti. Roma ordusu Sasani ordusuyla karşılaştı, yenildi ve İmparator Valerian esir edildi, ardından öldürüldü. Bu yenilginin ardından Sasani ordusu ilerleyerek Antakya’ya ulaştı. Şehir ilk olarak M.S. 256 yılında, ikinci kez ise M.S. 260 yılında Sasani istilasına uğradı. Sasaniler Antakya’yı ikinci istilada yağmalayıp yakıp yıktılar ve şehri bir harabe haline getirdiler.

Palmyra Müdahalesi ve Aurelian’ın Hamlesi

İmparator Gallienus, Doğu’da Palmyra Prensi Odena’yı destekleyerek Sasanilere karşı güç dengesi kurmayı hedefledi. Odena, Sasanilerle savaşarak Roma’nın desteğiyle Suriye ve Mezopotamya’ya egemen oldu. Odena’nın ölümünden sonra eşi Zenobia Palmyra Prensliği’ni yönetmeye başladı. M.S. 271 yılında Germenlerin Roma’yı işgalini fırsat bilen Zenobia, Antakya’yı işgal ederek Suriye’de kendi yönetiminde bir devlet kurmak istedi. Aurelian imparator olduğunda en önemli sorunu Palmyra Prensliği idi. Aurelian, gelecekte imparator olacak Probus’u Mısır ve Palmyra’yı kontrol altında tutmak üzere görevlendirdi. Probus, Zenobia’nın komutanı Zabdas’la yaptığı savaşı kazandı ve Antakya’ya geldi. Böylece Antakya’daki Palmyra egemenliği sona erdi ve Roma İmparatorluğu doğuyu tekrar kontrol altına aldı.

Bugün neden önemli?

Antakya’nın M.S. 256 ve 260 yıllarında yaşadığı Sasani istilaları, şehrin Roma-Sasani mücadelesindeki stratejik konumunu ve yaşadığı yıkımları somut biçimde ortaya koyar. İmparator Valerian’ın esir düşmesi ve şehrin harap edilmesi, dönemin siyasi ve askeri çalkantılarını günümüze taşır. Bu olaylar, Antakya’nın tarih boyunca karşı karşıya kaldığı büyük dönüşümlerin erken örneklerinden birini oluşturur.