Antakya Çarşı ve Pazarlarının Tarihi Yapısı

Antakya’da Osmanlı döneminde esnaf ve zanaatkârlar, kendi aralarından seçtikleri temsilcileri kadıya bildirerek resmi beratlarını alırlardı. Bazen de Haleb Beylerbeyi tarafından tayin edilen bu temsilcilerle birlikte yaklaşık 64 farklı esnaf grubu faaliyet gösterirdi. 1709-1827 yılları arasında Abacı, Arpacı, Attar, Bakkal, Boyacı, Çilingir, Culfa, Debbağ, Demirci, Derzi, Kuyumcu, Künefeci, Mutaf, Neccar ve Semerci gibi pek çok meslek grubu loncalar çatısı altında örgütlenmişti.

Geçmişi

1709-1860 yılları arasında esnaf teşkilatında belirgin bir azalma gözlendi. Bu dönemde Bâzergân, Attar, Bakkal, Manav, Habbaz, Zahireci, Arpacı, Kahveci, Çulfa, Penbeci, Mûytab, Abacı, Terzi, Mimar, Kuyumcu, Kalaycı, Çıkrıkçı, Neccar, Oturakçı, Hamamcı, Debbağ, Sarraç, Kefşger, Demirci, Nalbant ve Semerci gibi gruplar varlığını sürdürdü. 1776 yılında ise Abacı, Arpacı, Attar, Bağçevan, Bakkal, Basmacı, Bâzergân, Berber, Boyacı, Çıbıkçı, Çilingir, Çıkrıkçı, Culfa, Debbağ, Değirmenci, Derzi, Etmekçi, Eskici, Fahreci, Hallac, Hamamcı, Hamal, Kalaycı, Kassab, Kaşşaş, Katırcı, Kavukçu, Kazaz, Kefşger, Kılıçcı, Kuyumcu, Künefeci, Kürkcü, Leblebici, Ma’saracı, Mimar, Mutaf, Nalbend, Neccar, Oturakcı, Penbeci, Saka, Sarraç, Semerci, Şerbetci ve Terzi esnafı aktifti. Bu dönemde bazı mesleklerin, örneğin Çalıcı, Çerçi, Demirci, Destarî, Deveci, Habbaz, Sarrabe, Kıssahan, Kazancı, Kahveci, Kebapcı, Keçeci, Manav, Muytab, Mücellid ve Zifirci’nin faaliyet göstermediği dikkat çekmektedir.

Nasıl Teşkilatlanırdı?

Çarşı ve pazarlar, Farsça “Cıhar-ı suk” ifadesinden gelen bir terimle iki tarafı dükkânlarla çevrili yerler olarak tanımlanırdı. Buralarda köylü ve şehirli esnafın ürettiği ürünler satılır, mal ve hizmet değişimi yapılırdı. Aynı mesleği icra eden zanaatkârlar belirli sokaklarda toplanırdı. Bu yerleşim, İslami gelenekten kaynaklanan bir uygulamaydı ve zamanla kanun gibi algılanmıştı. Üç ayrı grup oluşmuştu: zanaatkârların çalıştığı yer, loncanın bulunduğu mekan ve işin adını taşıyan semt.

Antakya’daki Düzeni

Antakya çarşıları da bu üçlü sisteme göre düzenlenmişti. Loncalar çarşıların içinde yer alır, esnaf lonca üyesi olarak faaliyet gösterirdi. Demirciler Çarşısı’nda Araplar, Nalbantlar Çarşısı’nda Türkler ve Kuyumcular Çarşısı’nda Hıristiyanlar mesleklerini icra etmekteydi. Çarşılar, Kurtuluş Caddesi ile Asi Nehri arasında bulunurdu. Uzun Çarşı, Kurtuluş Caddesi’nden başlayarak köprüye uzanırdı. Nehirden Habib-i Neccar Dağı yönüne doğru üç paralel cadde üzerinde kunduracılar, nalburlar, terziler, neccarlar ve tenekeciler gibi zanaatkârlar yer alırdı.

Neden önemli?

Çarşı ve pazarlar, esnaf ile ticaret erbabının sosyal, ticari ve kültürel ilişkiler kurduğu mekânlar olarak Hatay’ın geleneksel kent dokusunun temel unsurlarındandı. Lonca sistemiyle örgütlenen bu yapılar, mesleklerin kuşaklar boyu aktarılmasını ve şehir ekonomisinin canlı kalmasını sağlamıştır.